| पुस्तक | स्वामी | लेखक | रणजित देसाई |
|---|---|---|---|
| प्रकाशन | मेहता पब्लिशिंग हाऊस | समीक्षण | अक्षय सतीश गुधाटे |
| पृष्ठसंख्या | ४३६ | मूल्यांकन | ५ | ५ |
पानिपतानंतरची मरगळलेली दौलत पुन्हा उभी कशी राहिली, याची इतिहासाने थोडक्यात नोंद केली आहे. पण त्या थोडक्यात दडलेलं माणूसपण आपल्याला खऱ्या अर्थाने कळतं ते रणजित देसाईंच्या "स्वामी" वाचताना. आत्ताच हे पुस्तक खाली ठेवलं आणि मनात एकच विचार आला. एवढ्या कमी वयात अंगावर पडलेली इतकी मोठी जबाबदारी माणूस कशी पेलत असेल? सोळा-सतरा वर्षांच्या वयात पेशवाईची वस्त्रं घालणारा माधवराव इथे फक्त एक पेशवा नाही, तर तो एक मुलगा आहे, एक नवरा आहे, एक भाऊ आहे. प्रत्येक नात्यात त्याला वेगवेगळ्या प्रसंगांना आणि वेदनांना सामोरं जावं लागतं. देसाईंची लेखणी आपल्याला थेट शनिवारवाड्याच्या दालनात घेऊन जाते. तिथं फक्त राजकारणाचा गदारोळ नाही, तर माणसांच्या भावना आहेत, न बोललेले शब्द आहेत आणि काही असे प्रसंग आहेत जे मनाला खोलवर भिडतात.
कादंबरीत माधवराव, रमाबाई आणि राघोबादादा या तिन्ही व्यक्तिरेखा इतक्या उठावदार आहेत की वाचताना आपणही त्यांच्यासोबत त्या काळात जगू लागतो. एकीकडे निजाम आणि हैदर यांच्यासारख्या बाहेरील आघाड्या, तर दुसरीकडे घरातूनच येणारी महत्त्वाकांक्षा. या दोन टोकांमध्ये माधवरावांची कर्तव्यदक्षता आपल्याला खिळवून ठेवते. रमा-माधव यांचं प्रेम इथे कुठेही मोठमोठ्या संवादांतून व्यक्त होत नाही. ते शांत आहे, संयत आहे, तलम आहे. पण इतकं खोल आहे की काही प्रसंग वाचताना नकळत काळीज ओलावतं. देसाई म्हटलं की नात्यांची एक हळुवार वीण आठवते आणि इथे तीच वीण राजदरबाराच्या कठोर वातावरणातही तितक्याच सुंदरपणे गुंफलेली दिसते. घर आणि राज्य या दोन्ही जबाबदाऱ्या एकाच माणसाच्या आयुष्यात कशा सामावतात, हा विचार पुस्तक वाचताना सतत मनात येत राहतो.
मला नेहमीच असं वाटतं की ऐतिहासिक कादंबरी खऱ्या अर्थाने यशस्वी होते ती तेव्हा, जेव्हा तारखा आणि घटना विसरून आपण त्या व्यक्तिरेखांच्या आयुष्याचा एक भाग बनतो. 'स्वामी' हे अगदी सहजपणे साध्य करतं. माधवरावांची प्रकृती हळूहळू खालावत असतानाही त्यांच्या मनातून दौलतीचा विचार सुटत नाही, ही गोष्ट वाचकाला अस्वस्थ करते आणि त्याच वेळी अभिमानाने भरून टाकते. राघोबादादांसोबतचं द्वंद्व इथे फक्त राजकीय संघर्ष वाटत नाही, तर ती घरातलीच एक जखम वाटते. नात्यांमधला हा ताण मनाला अस्वस्थ करतो. लेखक कुठेही भाषणबाजी करत नाही. ते प्रसंग मांडतात, संवाद लिहितात आणि व्यक्तिरेखांच्या माध्यमातून गोष्ट इतकी सुंदरपणे उलगडतात की आपणच नकळत त्या कथेत गुंतत जातो. सत्ता, कर्तव्य आणि प्रेम या सगळ्यांचा समतोल एका माणसाने कसा साधायचा, हा प्रश्न पुस्तक संपल्यानंतरही मनात राहतो.
इथेच खरी उत्कंठा वाढत जाते. थेऊरकडे जाणारे दिवस जवळ येऊ लागतात, तेव्हा पुढे काय होणार याची हुरहूर मनाला लागते. रमाबाईंच्या मनात काय चाललं असेल, राघोबादादा शेवटच्या क्षणी काय ऐकतात, हे सगळं मी इथे उघड करणार नाही. कारण 'स्वामी'ची खरी ताकद तिच्या शेवटच्या पानांमध्ये आहे आणि ती ताकद सारांश वाचून कधीच अनुभवता येत नाही. काही पुस्तकं वाचताना वेळ कसा जातो हे कळत नाही आणि पुस्तक संपल्यावरही त्यातली माणसं मनातून जात नाहीत. 'स्वामी' माझ्यासाठी असंच एक पुस्तक ठरलं. साहित्य अकादमी पुरस्काराने सन्मानित झालेली ही कादंबरी आजही नव्या वाचकांना आपलंसं करते. कारण ही केवळ पेशवाईच्या इतिहासाची गोष्ट नाही, तर जबाबदारी, कर्तव्य, नाती आणि माणूस म्हणून जगताना कराव्या लागणाऱ्या संघर्षांची गोष्ट आहे.
'श्रीमान योगी' वाचलं असेल किंवा नसेल, तरी 'स्वामी' आपल्या घरात असायलाच हवी, असं मला वाटतं. इतिहासप्रेमी असो किंवा नात्यांच्या कथा शोधणारा वाचक, हे पुस्तक दोघांनाही तितकंच भावतं. माझ्यासाठी ही एक पर्वणीच ठरली. तुम्हीही आवर्जून वाचा आणि तुम्हाला हे पुस्तक कसं वाटलं, ते नक्की कळवा!
अजून वाचा: श्रीमान योगी · राधेय · गंधाली
